Categorie archief: familienaam Van Der Werf – Noorda

Deel 2 Herman! van wie zijt gij een zoon?

Oude kaart van Twente met Oldenzaal en Neuenhaus

Het voelde toch niet goed… Het verband tussen de Helmich in Neuenhaus en de Helmich in Oldenzaal die ik in mijn vorige verhaaltje suggereerde. Een mogelijk verband op basis van tijdsperiode en vernoeming van de kinderen. Te weinig informatie om het hard te maken. Veel kerkboeken gaan namelijk niet zover terug en vallen dus af als een betrouwbare en duidelijke bron. Waar je dan in terecht komt zijn kerkboeken met beleningen, leenregisters en rechterlijke registers. Het laatste is een register, waarin voornamelijk schulden, aflossingen, hypotheken en testamenten in worden beschreven. Hierin worden ook zo nu en dan familieverbanden aangegeven. Het lastige aan deze registers is dat je vaak niet kunt achterhalen over welke persoon de akte precies gaat. Bijvoorbeeld weet je dat in dezelfde periode 3 verschillende echtparen zijn met Herman Helmich, allemaal familie van elkaar en in een akte wordt Herman Helmich benoemd. Welke van de 3 Hermannen is het dan?

In Oldenzaal heeft Frans Clemens transcripties gemaakt van het stads- en landsgericht over een periode van een kleine eeuw. Zeer veel informatie! Het handige aan transcripties is dat je erin kunt zoeken op tekst. Afgelopen jaar heb ik dit voor Helmich gedaan en resulteerde in meer dan 4000 stukken tekst waarin Helmich is genoemd. De familieverbanden heb ik in een databank gezet en scripts gemaakt om ze inzichtelijk te krijgen. Het resultaat is een parenteel – stamboom – van de vroege Helmichs in Oldenzaal. Hierbij moet ik opmerken dat de parenteel is gebaseerd op akten uit de late middeleeuwen en kunnen foutief zijn geïnterpreteerd vanwege het oude taalgebruik.  De databank met de akten en de interpretatie daarvan zijn beschikbaar op deze website. Heb je aanvullingen, suggesties of opmerkingen op de akten en de interpretatie ervan? Laat het me weten en maken we daarmee een betere parenteel van de vroege Helmich.

Na al die moeite en werk, heb ik dan ook het antwoord gevonden op mijn vraag – Herman, van wie ben je een zoon? Ja, maar gelijk ook nog steeds nee….. Wat ik heb gevonden is een verband tussen de Helmichs in Oldenzaal en die in Neuenhaus!

Op den 28 Decembris 1596, Henrick Loelvinck Tonnis Nitert in stadt, Lambert Mentincks borgermeisteren, Sijnnen erschennen die Erenthaffte unnd Erbare Joannes Bruinß als vulmachtiger Fennen Helmichs genompt Schouwen, woervan die vulmachtt in Schependomb vertoent under dato den 12 Decembris 1596 under het zegel van der stadt Nijenhuiß, ende voer den Borgermeisteren darselvest gepasseert unnd ahngenommen [……]

Op den 23 Januarij, Anno 1597, Anthoniss Njitert Wilhelm ten Hanenbergh in stadt, Johan Coster Borgermeisteren, Elßken Helmiges nhagelaetene weedtfrouwe van zalige Claess Croenenberg ende Grietjen Joriß die huijsfrouwe van Derrick Henrickß daer genompte Grietjen voer caveert, Grietjen vorß, voer Fennen Helmichs weduwe van zalige Jorrien Dolbergh thom Nijenhuiß daer sie voer in staet ende itzg Fenne all gereet oer ahnpart vanden gelde ontfangen hebbende [……]

Fenne Helmich is getrouwd met Jorrien Dolberghe uit Neuenhaus en komt terug met een bezegelde volmacht uit de stad Neuenhaus. Fenne Helmich genaamd Schouwen en Fenne Helmich weduwe van Jorrien Dolberghe zijn dezelfde persoon, omdat  beiden dezelfde familierelaties hebben. Ik vermoed dat Schouwen haar 1ste man was en Jorrien Dolberghe uit Neuenhaus haar 2de man. Wanneer we de directe familie van Fenne bekijken, dan zijn er een paar opmerkelijke gebeurtenissen te noemen:

  • Johan Helmich, broer van Fenne, is tot aan 1582 in Oldenzaal genoemd en overlijdt als burger van de stad Boekholt tussen 1582 en 1591.
  • Herman Helmich, broer van Fenne en deecken der collegiaten kercken St. Plechelmi Aldenzall, heeft in 21 oktober 1581 de pest en overlijdt kort daarna.
  • Heijle Helmich, broer van Fenne, overlijdt in 1591.

In 1593 is een opmerkelijke akte opgemaakt die de situatie in Oldenzaal omschrijft. De akte gaat over een persoon die de jaarlijkse rente aan de kerk niet meer kan betalen en verarmt is door de langdurige en ellendige oorlog.  Zijn grond is verdorven en merendeel verlopen, zodat hij genoodzaakt is het te verkopen. Een interessant detail is dat het land van deze persoon naast het land van Werner Helmich ligt. Mogelijk is dit Wernerus Helmich, echtgenoot van Anna Fabri  en de ouders van Fenne Helmich.

oere vijff stucke bowlandes gelegen op denn Lutticken Esche, tusschenn landen zalige Lambert Storcks, ende Wernerß Helmichß, […..], vuir die summa van vier hondert unnd vier unnd dertich golden guldenn,[….], unnd dewile dan hett convent vuirg in dußen lanckdurigen unnd elendigenn orloghe oftte krighe ganßlichen verarmet, vann oere Meijeren die oick derhalvenn in den grondt verdorven, unnd ten mehrendeell verlopenn, die jaerlixe pachten unnd upkumpsten nicht konnen bekhommen, […..]unnd derhalven deselve umme erfflichen tho verkopen genodiget unnd verorsaecket worden

inname Oldenzaal door prins Maurits in 1597

Wanneer de geschiedenis van Oldenzaal ernaast wordt gelegd, blijkt dat het roerige tijden waren in Oldenzaal:

  • 1565 breekt pest uit in Oldenzaal.
  • 1572 wordt Oldenzaal kort ingenomen door Willem van den Berg, zwager Willem van Oranje en verjaagt de Spanjaarden.
  • Eind 1572 wordt Oldenzaal weer ingenomen door Hertog van Brunswijk en wordt Oldenzaal weer katholiek.
  • 1580 neem Graaf Van Hohenlohe, schoonzoon van Willem van Oranje, Oldenzaal in.
  • 1580 werd Oldenzaal overgedragen aan de stadhouder Rennenberg en liep over naar de Spaanse zijde.
  • 1582 breekt weer de pest uit in Oldenzaal.
  • 1589 komt het geweld van de oorlog tussen Salland en Twente naar Oldenzaal.
  • 1597 neemt prins Maurits vrij eenvoudig Oldenzaal in, omdat de Oldenzalers oorlogsmoe waren.
  • 1605 neemt Ambrosio Spinola Oldenzaal weer in.

Het is dan ook niet zo verwonderlijk dat Johan naar Boekholt en Fenne naar Neuenhaus gaan. Ik vermoed dat de kinderen van Heijle mogelijk met Fenne mee zijn gegaan naar Neuenhaus en dat daar de connectie met mijn Herman Helmich ligt. Jammer genoeg mis ik nog één generatie om daar zeker van te zijn.

Tijdlijn van Noorda en Helmich (geboortejaar) – beweeg met de muis over de afbeelding 

De Helmichs waren een grote en invloedrijke familie in Oldenzaal. Veel vooraanstaande functies, als rechters, burgemeesters, advocaten en kerkelijke functies. Van plechtige aktes tot beschrijving van ruzies met kleurrijk taalgebruik. Genoeg materiaal om nog meer verhalen aan te wijden!

Bronnen

Herman! Van wie zijt gij een zoon?

Wapen Helmich

Een familieverhaal is dat de Noorda kant van adellijke afkomst is en een landgoed in Duitsland heeft gehad. Dat is natuurlijk interessant om uit te pluizen. Mijn neef Wim heeft de mannelijke lijn al eens opgeschreven en daaruit komt dat de Noorda’s voornamelijk van Drentse afkomstig zijn. Jammer genoeg is voor 1811 de achternaam Noorda vrijwel niet meer terug te vinden in Drenthe, laat staan in de noordelijke drie provincies. Vanwege de invoering van de burgerlijke stand in 1811 heeft Harm Geerts waarschijnlijk besloten om met de achternaam Noorda door het leven te gaan.

De mannelijke lijn van de Noorda’s levert dan wel niets op, maar misschien is via de vrouwelijke lijn wat te vinden? Zo gezegd, zo gedaan. Na enkele vrouwelijke lijnen te hebben uitgezocht, kom ik bij Berend Schutte en Jacobje Engberts en daar staat ineens een connectie met Duitsland:

huwelijksakte Berend Schutte

Berent Schutte is afkomstig uit Neuenhaus, graafschap Bentheim. Zijn vader is Jan Simon Schutte en die maar even in google zoeken. Google is in dat opzicht makkelijk, want dan zie je gelijk of andere mensen ook al het idee hebben gehad om het uit te zoeken. En dat was zo. Meerdere websites geven aan dat er een link is met de familienaam Helmich en voert helemaal terug naar 1420! Het is alleen jammer dat niemand bronnen geeft en bij navraag blijkt dat veel mensen het van elkaar hebben gekopieerd. Dat schiet niet op. Dan maar zelf de bronnen opzoeken en houdt het uiteindelijk op bij Herman Helmich en zitten we ongeveer tussen 1620 en 1660. Verder zullen we hier niet komen, omdat waarschijnlijk de vroegere kerkboeken niet meer bewaard zijn gebleven.

Diverse websites geven aan dat de familie Helmich tot 1420 terug gaat, dan moet er ergens meer te vinden zijn. Mijn zoektocht leidt nu naar het Centraal Bureau voor de Genealogie in Den Haag. Daar schijnt volgens hun website een stamboom te liggen van de familie Helmich en bleek ook zo te zijn. Jammer genoeg gaf het niet eenduidig de connectie met mijn Herman, maar wel bronnen! Het Nederland´s Patriciaat -het blauwe boekje- en het Leenrepertorium van Overijissel.

In het blauwe boekje zijn vooraanstaande, niet-adellijke families genoemd en is in te zien bij het Historisch Centrum Overijssel. Lekker dichtbij huis. Het Leenrepertorium is zo te downloaden van de website van Historisch Centrum Overijssel als pdf. Het is een bestand van maar liefst 4228 pagina’s, waarin beleningen van landgoederen zijn geregistreerd en gaat helemaal terug tot 1400. Veel informatie over de Helmichs gevonden. Bijvoorbeeld dat zij beleend waren met het (land)goed Berndingh, richterambt Oldenzaal in het buurtschap de Lutte. Maar jammer genoeg niet de connectie gevonden die al die websites suggereren. Daar staat namelijk dat Herman Helmich de zoon is van Geert Helmich en Derkje Kuytenbrouwer. Hoe langer ik met de Helmichs bezig ben, hoe minder ik overtuigd ben dat dit klopt. Geert en Derkje trouwen in 1595, terwijl Herman ongeveer in 1620 moet zijn geboren (zijn zoon Geert trouwt in 1664 en als je ongeveer 20-25 jaar per generatie rekent). Daar is naar mijn idee net iets te veel tijd tussen (1595 en 1620). Ik ben er wel van overtuigd dat er wel verwantschap is tussen mijn Herman en de Helmich stamboom, om de simpele reden dat namen Geert en Herman in beide terugkomen. Daarnaast ligt Neuenhaus (mijn Herman) niet zo gek ver van Oldenzaal (de Helmichs).

Ondertussen heb ik zoveel informatie over de Helmichs gevonden dan het mogelijk is om een uitgebreide stamboom van de maken (zie Parenteel Helmich). Bij het maken kwam ik twee kandidaten tegen die in de juiste periode leefden. Eén daarvan is volgens mij de meest waarschijnlijke connectie: (ACHTERHAALD!, zie deel 2)

stamboom Noorda - HelmichDeze Herman is volgens mij de meest waarschijnlijke connectie omdat:

  • De tijdsperiode past veel beter, want Herman en Geesken N. trouwen in 1641. Destijds kreeg men vaak binnen een paar jaar na het trouwen kinderen. In de Helmich stamboom duurde dit ongeveer 10 jaar en is erg lang. Het lijkt mij waarschijnlijk dat daar nog minimaal 2 onbekende kinderen zijn, waarvan Geert waarschijnlijk één is.
  • Het was gebruikelijk om je kinderen te vernoemen. De oudste zoon werd vaak naar opa vernoemd en de oudste dochter naar oma. De kinderen die daarna komen werden vaak naar de broers en zussen van de vader of moeder vernoemd. Twee kinderen van Geert en Swenne hebben namen die niet voorkomen in de Helmich stamboom voorkomen, namelijk Jan en Harmen. Deze namen komen, vooral de naam Jan, in de oma’s kant -Hampsink- veel voor.
  • Duidelijk is dat dochter Jenne naar de zus van Herman -Jenneken- is vernoemd.

Het is vrijwel onmogelijk om dit met 100% zekerheid te concluderen, omdat veel kerkboeken uit die vroege periode verloren zijn gegaan of incompleet zijn. Het lijkt mij de meest waarschijnlijke stamboom van mijn oma.

Kortom: De Noorda’s zijn niet van adel, maar wel afkomstig van een vooraanstaande familie Helmich, met een landgoed en een Duitse connectie.

 

Bronnen: zie Parenteel Helmich